Piąta edycja cyklu „HERstoria sztuki” w Domu Norymberskim w Krakowie to nie tylko wystawa – to kolejny manifest obecności artystek. Tegoroczna odsłona, realizowana jak zawsze we współpracy ze studentkami krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych, skupia się na dialogu z twórczyniami niemieckimi. Zwrot ten ku zachodniej granicy ma związek z 30-leciem założenia Domu Norymberskiego w Krakowie i Domu Krakowskiego w Norymberdze.

Fundamentem naszych poszukiwań pozostaje klasyczna myśl Griseldy Pollock i Rozsiki Parker. W swojej przełomowej książce Dawne mistrzynie autorki nie tylko przywróciły pamięć o zapomnianych malarkach, ale przede wszystkim poddały radykalnej krytyce same struktury historii sztuki. Dowiodły, że „mistrzostwo” nie jest kategorią neutralną, lecz konstruktem faworyzującym męski punkt widzenia. Pollock i Parker pytały: „Jakie społeczne i ideologiczne mechanizmy sprawiły, że twórczość kobiet spychano na margines?”. Pisały, że nie wystarczy po prostu wydobywać i dopisywać kobiet do historii sztuki. Należy przebudować kryteria, według których zbudowano dotychczasowy kanon. Musimy nauczyć się nowego postrzegania dzieła – oduczyć się starej wrażliwości i zbudować zupełnie nową, uwzględniającą warunki, w których musiały radzić sobie osoby socjalizowane na kobiety oraz wszystkie grupy dotąd marginalizowane.

Dziś, w 2026 roku, mimo wielu pozytywnych zmian, budowanie tych nowych narzędzi ciągle jest przed nami. Dowodzą tego twarde liczby. W najnowszym raporcie Marne szanse… Sprawdzam![1] dane kreślą obraz tzw. „nieszczelnego rurociągu” (leaky pipeline) na polskich uczelniach artystycznych. Choć kobiety stanowią aż 80% osób studiujących, ich obecność drastycznie maleje wraz ze szczeblami kariery akademickiej. Na poziomie profesury tytularnej kobiet jest już tylko 21%. Kobiety zajmują niższe, gorzej płatne i mniej prestiżowe stanowiska; wciąż niezwykle rzadko obejmują funkcje rektorskie. I choć niektórym towarzyszy złudne uczucie „nadreprezentacji” kobiet, statystyki bezlitośnie obnażają systemowe bariery, których wciąż doświadczamy.

Inspiracją dla wizualnej i ideowej warstwy wystawy jest działalność berlińskiego sojuszu fair share! Visibility for Women Artists. Ich aktywistyczna strategia – oparta na różowych koszulkach z literami tworzącymi słowa oraz na bezpośrednich statystykach – stała się naszym punktem odniesienia. Grupa fair share! przypomina, że w kolekcji Niemieckiego Bundestagu kształtowanego od 1969 roku dzieła kobiet stanowią zaledwie 23% , a przy obecnym tempie zakupów parytet zostanie osiągnięty dopiero za pół wieku. Ta berlińska walka o „pół na pół” (50/50) w kolekcjach narodowych i budżetach wystawienniczych bezpośrednio koresponduje z sytuacją polskich artystek.

HERstoria sztuki V nie chce być tylko sentymentalnym powrotem do przeszłości. Jest żywym dialog studentek ASP z ich niemieckimi inspiracjami oraz współczesnymi aktywistkami z Berlina. Używając różu jako formy protestu wizualnego, ogłaszamy: sztuka kobiet nie jest „ciekawostką” czy „wybrykiem”. To głos połowy ludzkości. Domagamy się sprawiedliwej reprezentacji, takich samych cen za swoje dzieła, jakie otrzymują mężczyźni i realnej widoczności – tu i teraz. Nie w przyszłości, nie po śmierci.

Iwona Demko

[1] Zespół badawczy: Joanna Beck, Maciej Frąckowiak, Bogna Kietlińska-Radwańska, Marek Krajewski, Anna Walewska.

film: zespół studencki Pracowni Intermedialnego Rozszerzenia Warsztatu Rzeźbiarskiego ASP w Krakowie

projekt graficzny ulotki i plakatu: Amelia Jawień

zdjęcia wystawy: Marek Błażucki dla love IDAA